Wat is operette eigenlijk? Van spot en satire tot stoffig imago

Orpheus gaat naar de onderwereld om zijn overleden geliefde terug te halen. Groot verdriet, eeuwige liefde, dat werk. Maar niet bij componist Jacques Offenbach. In zijn operette Orphée aux enfers hebben Orpheus en Eurydice een ramphuwelijk. Zij heeft een ander; hij is opgelucht als hij van haar af is. [7]

Waarom gaat hij haar dan toch terughalen? De Publieke Opinie, hier letterlijk een personage, dwingt hem zijn plicht als echtgenoot te doen. Wat zullen de mensen anders zeggen? De held heeft helemaal geen behoefte aan zijn heldendaad. [7]

Verheven liefde wordt een slecht huwelijk. De held wil liever thuisblijven. Operette wist al vroeg hoe je iets eerbiedwaardigs onderuit kon halen. Hoe kreeg zulk amusement dan een stoffig imago?

Muziek, gesproken tekst en een gebrek aan ontzag

Operette is muziektheater waarin gesproken scènes doorgaans worden afgewisseld met gezongen nummers. Er wordt vaak in een klassieke zangstijl gezongen, zoals bij opera. De afwisseling tussen spreken en zingen herken je ook uit musicals. De verhalen zijn meestal luchtiger, met liefde, misverstanden en geregeld een flinke dosis satire. [2]

Het genre groeide halverwege de negentiende eeuw in Parijs. Componist Hervé was een van de voorlopers; Offenbach opende in 1855 zijn theater Bouffes-Parisiens en maakte operette internationaal groot. Het was toegankelijk amusement voor een gevarieerd publiek, niet alleen voor mensen die hun weg in een operahuis al kenden. [2, 3]

Je mag alles. Behalve met de verkeerde trouwen

Neem de Britse komische operette HMS Pinafore van Gilbert en Sullivan. Josephine, de dochter van een kapitein, houdt van matroos Ralph. Alleen staat hij maatschappelijk onder haar. Trouwen met de hooggeplaatste Sir Joseph Porter zou veel passender zijn. Haar gevoelens zijn kennelijk een minder belangrijk selectiecriterium. [8]

En waaraan dankt die Sir Joseph zijn positie aan het hoofd van de marine? Niet aan ervaring op zee. Juist zijn gebrek aan passende kwalificaties is onderdeel van de grap. Liefde moet zich aan de juiste stand houden, maar voor een hoge functie gelden blijkbaar andere regels. [8]

Daar zit de satire: de personages behandelen hun rang en fatsoensregels bloedserieus, terwijl jij ziet hoe krom het in elkaar zit. Ook Offenbach bespotte de moraal en machthebbers van zijn eigen tijd. Het publiek keek niet naar keurig erfgoed, maar naar nieuw amusement dat aan zijn eigen samenleving zat te morrelen. [2, 4]

Dat maakt opera niet automatisch het brave feestje van de adel. Ook daar krijgt de macht ervan langs: in Mozarts opera Le nozze di Figaro is het personeel een graaf te slim af. Operette was dus niet de enige die hooggeplaatste mensen belachelijk maakte. [9]

En toen werd het iets om naar terug te verlangen

Niet iedere operette is een aanval op het gezag. Het genre kreeg ook romantische kanten, met bijvoorbeeld de Weense wals als belangrijk ingrediënt. Naast spot was er volop ruimte om weg te dromen. [4]

De twintigste eeuw bracht ook een harde breuk. In de jaren dertig werden Joodse componisten en andere theatermakers door de nazi’s vervolgd. Dat trof de Duitse operettewereld zwaar, beschrijven de onderzoekers in The Cambridge Companion to Operetta. [5]

Na de Tweede Wereldoorlog raakte operette vooral in Oostenrijk en Duitsland sterk verbonden met het verlangen naar vroeger. Bij het opnieuw opvoeren van oudere stukken kwam meer nadruk te liggen op romantiek en sentiment. De spot, ondeugendheid en overdrijving kwamen minder op de voorgrond. [5]

Wie steeds dezelfde vertrouwde stukken herneemt, kan de indruk wekken dat operette vooral over vroeger gaat. Maar de leeftijd van een stuk en de scherpte van een uitvoering zijn twee verschillende dingen. Een oud verhaal over iemand die dankzij zijn positie overal mee wegkomt, hoeft niet veel uitleg nodig te hebben.

Waarom kom je het in Nederland minder tegen?

Het is te makkelijk om te zeggen dat het publiek er gewoon klaar mee was. In Nederland stopte vanaf 2001 de subsidie aan de Hoofdstad Operette, een professioneel operettegezelschap. Een ander professioneel gezelschap, de Nederlandse Reisopera, moest van 2004 tot en met 2011 jaarlijks een operette maken. Daarna verviel ook die opdracht. Daarmee verdwenen vaste plekken voor operette in het professionele theateraanbod. [6]

De Raad voor Cultuur, die de overheid adviseert over cultuurbeleid, schreef in 2019 dat operette onvoldoende met de tijd was meegegaan. In het professionele theateraanbod leek musical de plaats van operette grotendeels te hebben ingenomen. Dat is geen vrolijke diagnose. Maar minder aanbod betekent ook minder kansen om als nieuwe bezoeker te ontdekken wat je ervan vindt. [6]

Een overlijdensbericht zou bovendien voorbarig zijn. De Nationale Opera speelde in oktober 2025 Operetta Land, met een nieuw verhaal van Paulien Cornelisse en Steef de Jong rond bestaande operettemuziek. Geen reconstructie van één historische voorstelling, maar opnieuw iets maken met het materiaal. [1]

Een traditie is geen gebruiksaanwijzing

Voor ons bij Carmina is die mogelijkheid tot spot een reden om met operette aan de slag te gaan. Niet alleen bewaren wat mensen vroeger grappig vonden, maar kijken waar het verhaal nu kan bijten.

Wie mag met wie trouwen? Wie krijgt gezag, en waarom eigenlijk? Welke onzin accepteren de personages omdat het nu eenmaal zo hoort? Daar kun je een avond muziek en vermaak van maken zonder het braaf eens te zijn met hun wereld.